“İlk yaratılan hayvan hangisidir?” sorusu aratıldığında karşımıza genelde tek bir isim çıkıyor gibi fakat bu sorunun, hangi açıdan baktığınıza göre değişen iki ayrı ve birbirinden bağımsız cevabı var. Paleontolojinin fosil kayıtlarına dayanarak verdiği bilimsel cevap ve İslami kaynakların yaratılış sırasına dair anlattığı cevap. Bu yazıda ikisini de, birbirine karıştırmadan ve kaynaklarıyla birlikte ele alıyoruz.
Bilimsel Açıdan İlk Yaratılan Hayvan Hangisidir?
Paleontologların hem fikir olduğu hayvanların başında süngerler (Porifera) geliyor. İskeletsiz, yumuşak dokulu ve son derece basit yapılı bu canlılar, hayvanlar âleminin en erken ayrışan kollarından biri olarak kabul ediliyor ve bilinen ilk hayvan fosili olarak da bir sünger türünü gösteriyor.
Fakat “kaç yıl öncesine kadar uzanıyor” sorusunun cevabı ise bulunan fosilin türüne baktığınıza göre değişiklik gösteriyor. Tartışmasız kabul edilen en eski hayvan fosili olarak bilinen örnek, İran’da bulunan ve yaklaşık 535 milyon yıl öncesine tarihlenen sünger iğnecikleri (spikül). Ancak genetik/moleküler saat tahminleri, süngerlerin kökenini çok daha geriye, en az 650 milyon yıl öncesine, hatta bazı analizlere göre 700 milyon yıla yaklaşan bir geçmişe kadar götürüyor. 2026 yılında yayımlanan yeni bir araştırma, bu çelişkiyi şöyle açıklıyor: ilk süngerler muhtemelen yumuşak dokulu ve mineral iskeletsizdi, bu yüzden fosilleşmeleri çok zor oluyordu. Mineralli iskelet çok daha sonra, farklı sünger soylarında birbirinden bağımsız olarak evrimleşti. Yani canlı türü çok daha önce var olmuş olabilir, ama “fosil olarak” iz bırakması çok daha geç bir tarihte gerçekleşmiştir. (ScienceDaily)
Bunun da ötesine geçen, ama bilim camiasında tartışmalı kabul edilen bir iddia var: Kanada’da bulunan ve 890 milyon yıl öncesine dayanan ağ benzeri organizma izlerinin bir sünger olabileceği öne sürüldü. Ne var ki bu yorum, birçok paleontolog tarafından temkinle karşılanıyor. Bazı uzmanlar bu izlerin bakteri, alg ya da mantar kaynaklı olabileceğini, kesin bir hayvan kanıtı sayılamayacağını söylüyor. Nitekim daha önce Umman’da bulunan ve 635 milyon yıllık sünger biyobelirteci olduğu iddia edilen kimyasal kanıtların da sonradan algden kaynaklandığı ve jeolojik değişime uğradığı ortaya çıkmıştı. (National Geographic) Kısacası: “bilinen ilk hayvan” sorusunun bilimsel cevabı sürekli güncellenen, hâlâ tartışılan bir alan ama en sağlam kanıtlarla desteklenen aday hâlâ süngerler.
İslami Kaynaklara Göre İlk Yaratılan Hayvan
Bu noktada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor; sıkça “Kur’an’da ilk yaratılan hayvan” diye aranan bu konunun kaynağı aslında bir Kur’an ayeti değil, bir hadis. Sahih-i Müslim’de (Sıfatu’l-Kıyâme, 27; hadis no: 2789) Hz. Peygamber’den (S.A.V.) nakledilen bir rivayette yaratılış şu sırayla anlatılır: toprak, dağlar, ağaçlar, hayvanlar, mekruhlar (hoş görülmeyen bazı varlıklar), nur ve en son Hz. Âdem.
Burada dikkat edilmesi gereken şey şu: bu rivayette “hayvanlar” bir bütün olarak, genel bir yaratılış aşaması şeklinde geçiyor ve tek ve özel olarak isimlendirilmiş bir “ilk hayvan” yok. Yani İslami kaynaklarda, en azından bu rivayete dayanarak, “işte ilk yaratılan hayvan budur” diyebileceğimiz spesifik bir tür veya isim bulunmuyor. Sadece hayvanların yaratılış sırasındaki yeri anlatılıyor. (Ayrıca “ilk yaratılan şey” — yani evrenin bütünündeki ilk yaratılan konusunda da “kalem” ile “Nur-u Muhammedî” arasında ayrı ve daha büyük bir tartışma var; bu, hayvanlarla ilgili değil, tamamen farklı ve kendi başına ayrı bir konu.)
Bu sıralamada son durakta yer alan ilk insan Hz. Âdem hakkında merak ettiklerinizi ayrıca ele aldığımız yazımıza göz atabilirsiniz. Orada topraktan yaratılış meselesini çok daha detaylı işledik.
İnsanlık tarihinde oldukça yakın olan hayvanların insanlarla olan ilişkileri de hayvan tarihi hakkında bazı konulara ışık tutuyor. Özellikle ilk evcilleştirilen hayvan konusunu, ilk evcilleştirilen hayvanın hangisi olduğunu anlattığımız yazımızda ele aldık, kısa cevap için oraya bakabilirsiniz.
Özetle
“İlk yaratılan hayvan hangisidir?” sorusunun tek bir kesin cevabı yok; hangi çerçeveden baktığınıza bağlı. Bilim, fosil ve genetik kanıtlara dayanarak süngerleri en güçlü aday olarak gösteriyor ve bu kanıtlar 535 milyon yıldan başlayıp bazı tahminlere göre 700 milyon yıla yaklaşan bir zaman aralığına yayılıyor, ama tartışma hâlâ sürüyor. İslami kaynaklarda ise hadislerde yaratılış bir sıra hâlinde anlatılıyor, ancak spesifik bir “ilk hayvan” ismi verilmiyor. İkisini birbirine karıştırmadan, doğru kaynağıyla bilmek, bu merak edilen sorunun en doğru şekilde cevaplanmasını sağlıyor.