Gazete, güncel olayları ve çeşitli bilgileri takip edebildiğiniz basılı bir yayın türüdür ama ilk gazete ne zaman, nasıl ortaya çıktı, bunu çoğu kişi bilmez. Gazeteler günlük olarak çıkarılsa da daha az sıklıkla yayımlanmaları da mümkündür. Her ne kadar günümüzde dijital gereçlerle birçok gazeteye erişim mümkün olsa da halen kâğıda basılmış haberleri okumayı tercih eden pek çok kişi bulunur.
Eğer tarihsel olaylara ilginiz varsa belki siz de ilk gazetenin ne zaman ve hangi koşullarda çıktığını merak edebilirsiniz. Ama bu sorunun aslında birden fazla cevabı var: dünya tarihindeki ilk gazete mi soruluyor, Osmanlı’daki ilk resmi gazete mi, yoksa ilk özel gazete mi? Bu yazıda hepsini ayrı ayrı ele alıyoruz. Dünyadaki ilk gazete denilince hemen gözünüzün önüne üzerinde yazılar bulunan kâğıtlar gelmesin. Kâğıt kullanımının yaygınlaşmasından evvel de gazete benzeri bilgi verici kaynaklar vardır.
İlk Resmi Gazete Hangisidir?
Türk basın tarihinde ilk resmi gazete olarak kabul edilen yayın Takvim-i Vekayi‘dir. Osmanlı Devleti’nde II. Mahmud döneminde, 1831 yılında yayın hayatına başlayan Takvim-i Vekayi, devletin resmi kararlarını, atamalarını ve önemli gelişmelerini halka duyurmak amacıyla çıkarılmıştır. “İlk resmi gazete hangi padişah döneminde çıktı?” sorusunun cevabı da böylece II. Mahmud olarak netleşmiş olur.
Tanzimat döneminin reformcu atmosferinde ortaya çıkan Takvim-i Vekayi, sadece Türkçe değil, dönem dönem Arapça, Ermenice, Rumca ve Fransızca gibi farklı dillerde de yayımlandı. Bugün hâlâ yayın hayatını sürdüren Resmî Gazete’nin kökeni de doğrudan bu yayına dayanır. Yani Türkiye’nin resmi gazete geleneği yaklaşık 190 yıllık bir geçmişe sahiptir.
İlk Özel Gazete Hangisidir?
Takvim-i Vekayi’den birkaç yıl sonra, Osmanlı’da devlet eliyle değil bu kez özel girişimle çıkarılan bir gazete olan Ceride-i Havadis yayın hayatına başladı. 1840 yılında yayımlanmaya başlayan bu gazetenin kurucusu İngiliz William Churchill’dir. Devletten bağımsız olarak çıkarılsa da başlangıçta devletin desteğini ve bazı ayrıcalıklarını alması nedeniyle Ceride-i Havadis, kimi kaynaklarda “yarı resmi” bir yayın olarak da anılır.
Ceride-i Havadis, Osmanlı basın tarihinde ilk özel gazete unvanını taşısa da, bir Türk girişimcinin çıkardığı gazete değildir. Bu ünvan, aşağıda ele aldığımız Tercüman-ı Ahval’e ait.
Kâğıt Üzerine Basılmayan Gazeteler
İlk gazete için milattan önceki döneme uzanmak gerekir. Acta Diurna adı verilen gazete, MÖ 59 yılında Roma İmparatorluğu zamanında çıkarılmıştır. O dönemde kâğıt kullanılmadığı için Roma İmparatorluğu hakkındaki önemli haberler, taş ve metal parçaları üzerine kazınmaktadır. Acta Diurna, kamusal alanlarda yetkililer tarafından okunarak okuma-yazma bilmeyen halka duyurulur.
Acta Diurna, mahkemelerden çıkan kararları ilan etmek ve adli olaylardan bahsetmek için kullanılır. Gazetenin kapsamı daha sonraki yıllarda genişletilir. Çeşitli duyurular, ölüm haberleri de eklenir. O dönemlerde bile gazetelere sansür uygulanır ve Acta Diurna da sansürden nasibini alır. Özellikle Sezar sonrası dönemde sansür ciddi boyutlara ulaşır. Belli bir dönem sonunda gazete kayıtlarının paylaşılması geleneği son bulur.
İlk gazete olarak Kaiyuan Za Bao’dan da bahsetmek gerekir. Dünya tarihinin bilinen en eski devlet yayınlarından biri sayılan Kaiyuan Za Bao, 8. yüzyılda Çin’de çıkarılır. Kaiyuan Çağı’nda çıkarılan bu gazete, imparatorluğa bağlı olarak çalışan memurlar tarafından abonelik sistemiyle alınır. Hem siyasi hem de günlük haberlerin verildiği Kaiyuan Za Bao, taşrada yaşayan halka da ulaştırılarak geniş bir dağıtım ağına sahip olur.
Kâğıt Üzerine Basılan İlk Gazeteler
Bugün bildiğimiz anlamda gazete sayılabilecek ilk yayınlar, matbaanın icadı ve yaygınlaşması sonrasındaki yayınlar olarak kabul edilir. Artık matbaanın kullanılmasıyla beraber daha çok kâğıda ulaşmak kolaylaşır. Böylece farklı ülkelerde benzer yayın örnekleri görülmeye başlar.
“İlk gazete hangi ülkede yayınlandı?” sorusuna yanıt olarak Fransa cevabını vermek mümkündür. Strasbourg’da (bugünkü Fransa sınırları içinde, ancak o dönem Kutsal Roma-Germen İmparatorluğu’na bağlı özgür bir şehirde) 1605 yılında Aller Fürnemmen und Gedenckwürdigen Historie adı verilen eser yayımlanır. Strasbourg ancak 1681’de Fransa topraklarına katılmıştır. Bu eser gazeteden ziyade daha çok haber kitabına benzer. Ancak belli özellikleri yönüyle gazete olarak kabul edilmesi mümkündür.
“İlk gazete kim tarafından çıkarıldı?” sorusunun yanıtı olarak bu gazeteyi çıkaran kişinin adını verebiliriz. Johann Strasbourg, bu gazetenin sahibidir. “İlk gazete ne zaman çıktı?” sorusunun yanıtı ise 1605’tir. 1605 yılında Johann Carolus, matbaa satın alır ve kendi gazetesini basmaya başlar. Carolus bunun öncesinde zenginlere özel olarak haber bülteni üretmektedir.
İlk Fotoğraflı Gazete
Gazetelerde çizim ve gravür şeklindeki resimler çok daha önceden beri kullanılıyordu, hatta L’Illustration’ın adı da zaten bu resimli geleneğe işaret eder. Asıl fark, gerçek bir fotoğrafın basılmasıyla ortaya çıkar. 1848 yılına kadar gazetelerde çeşitli çizimler yer alsa da gerçek fotoğraflar bulunmaz. Fotoğraflı ilk gazete “L’Illustration” adı verilen yayındır.
Fransa’da yayımlanan ve haftada bir olarak çıkan bu gazete 1848 yılına kadar fotoğrafsız olarak basılır. Ülkede meydana gelen bir işçi grevinin fotoğrafları, gazetenin baskısında kullanılır. Fotoğraf tamamen siyah beyazdır ve boş bir sokağı gösterir.
Bu bilgiyi netleştirdikten sonra ilk renkli fotoğraf kullanımının ne zaman olduğuna da değinmekte fayda var. 1925 yılında 35 mm kameranın icat edilmesi sayesinde gazeteciler ağır ekipmanlar kullanmadan fotoğraf çekme şansı elde eder. Bu sayede renkli fotoğraflara sahip gazetelerin sayısı artar. Renkli fotoğraflı ilk gazete The Banbury Guardian olarak kabul edilir. 1962 yılında ilk kez renkli fotoğraf içeren bir baskı yapılır.
Düzenli Olarak Basılan İlk İngilizce Gazete
Nathaniel Butter, belli bir numaralandırma sistemi olan ilk İngilizce gazete olarak sınıflandırılabilir. İngilizce ilk özel gazete olarak da bu yayından bahsedilebilir. Dönemin öne çıkan yayınlarından biri olan Nathaniel Butter’in yayın tarihi 1621-1622 yılıdır.
Bu gazete adını sahibinden alır. Butter, bir kitapçının oğlu olarak dünyaya gelir. Babası gibi o da kitapçılık yapar. Ardından matbaacılara kendi adına çıkardığı gazeteleri bastırıp dağıtmaya başlar. Ancak yaptığı haberler nedeniyle devlet yöneticileri ile ciddi sıkıntılar yaşar ve belli bir dönem hapse atılır.
İstiklal Marşı’nın İlk Yayımlandığı Gazete
Türk basın tarihinde merak edilen bir başka “ilk” de İstiklal Marşı ile ilgili. İstiklal Marşı, TBMM tarafından resmi olarak kabul edilmeden önce, Kastamonu’da yayımlanan Açıksöz gazetesinde halkla buluşur. Gazetenin kurucusu Hüsnü Açıksöz’dür ve Açıksöz, İstiklal Marşı’nı Anadolu’ya ilk duyuran yayın olarak basın tarihine geçer. Bu sayede marş, resmi kabulünden önce halk arasında zaten tanınmaya başlamıştır.
İlk Türkçe Gazete
“İlk Türkçe gazete hangisidir?” sorusunun kafa karıştırıcı bir tarafı var, çünkü üç farklı yayın bu ünvanla anılabilir. Takvim-i Vekayi zaten Türkçe basılıyordu, ama bir devlet yayınıydı. Ceride-i Havadis de Türkçe çıkıyordu, ama kurucusu bir İngiliz’di. Bir Türk girişimci tarafından çıkarılan ilk gazete unvanını ise Tercüman-ı Ahval taşır.
1860 yılında İbrahim Şinasi ve Agah Efendi tarafından çıkarılan Tercüman-ı Ahval, Osmanlı’da özel teşebbüsle bir Türk eliyle çıkarılan ilk gazete olarak kabul edilir. Bu yönüyle Tercüman-ı Ahval, Osmanlı basın tarihinde ayrı ve önemli bir yere sahiptir.
Cumhuriyet Dönemi ve Resmi Gazete’ye Dönüşüm
Osmanlı basın tarihi hakkında hakkında bilgiler verdikten sonra Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşundan sonraki süreç de önemlidir. İlk gazeteler, tarihsel sürecin doğru gözlemlenmesini sağlaması açısından önem arz eder. Ayrıca günlük hayata ve siyasi gelişmelere dair doğru bilgiye ulaşmak için de bu yayınlara ulaşılmalıdır. Cumhuriyet Dönemi ilk gazete Ceride-i Resmiye’dir. Aslında Ceride-i Resmiye, Takvim-i Vekayi’nin yeni adıdır.
Yayın, 1921 yılında bu isimle anılmaya başlar. Türkiye’nin ilk gazetesi olan bu yayın, 1923 yılından itibaren Resmi Ceriye olarak anılmaya başlar. Türkiye’nin ilk gazetesi olan Resmi Ceriye aslında günümüzde Resmi Gazete olarak anılan belgedir.
Atatürk’ün Çıkardığı Minber Gazete
Dünya ve Türk basın tarihindeki diğer ilkler bir tarafa, Atatürk’ün çıkardığı gazete hepsinden ayrı bir yere konulmalıdır. Henüz daha öğrenci olan Atatürk, harp okulunda okurken zor koşullarda gazete çıkarmaya başlar. Gayesi, memleketi yönetenlerin belli hataları olduğunu diğer öğrencilere duyurmaktır. Bunun için el yazısıyla gazete hazırlar. Atatürk’e bazı arkadaşları da yardım eder ancak tüm yazıları kendisi yazar. Atatürk’ün bu girişimi okul idaresinin süreçten haberdar olmasıyla sekteye uğrar.
Pes etmeyen Atatürk, olayın duyulmasından sonra bir evde yazıları hazırlamaya devam eder. Tekrar yakalandıklarında ise hapis cezasına çarptırılıp sonradan serbest bırakılırlar. Bu olaylar 1902-1905 yılları arasında yaşanır.
Tarihsel süreçte Mustafa Kemal Atatürk, bir gazete de kurar. Minber gazetesinin hem yayımlanmasına katkı sunar hem de kurulması için gerekli sermayeyi sağlar. Minber, günlük olarak yayımlanan siyasi içerikli bir yayındır. İlk olarak 1 Kasım 1918’de yayımlanır ve son olarak 21 Aralık 1918 tarihinde yayımlanarak kaldırılır.
Minber’in ömrü çok kısa olsa da Atatürk, Fethi Okyar, Rasim Ferit gibi önemli isimlerin katkı sunması, bu yayını özel kılar. Ayrıca mevcut hükümeti eleştirmesi, İttihat ve Terakki liderlerinin gazeteyi desteklemesi gibi farklı ayrıntılar da vardır. Bir nevi Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşuna giden süreçte atılan önemli adımlardan biri olarak bu tür yayınları değerlendirebiliriz. Minber ve benzeri gazeteler, halkta milli mücadele ruhunun uyanması açısından önemlidir.
Özetle Merak Edilen Soru ve Cevaplar
| Dünyadaki ilk gazete hangisidir? | Kâğıda basılı ilk gazete olarak genellikle Almanya’da 1605’te Johann Carolus’un çıkardığı Relation kabul edilir; kâğıt öncesi örnek olarak ise Roma’daki Acta Diurna (MÖ 59) gösterilir. |
| Osmanlı’da ilk resmi gazete hangisidir? | Takvim-i Vekayi’dir; II. Mahmud döneminde, 1831 yılında yayın hayatına başlamıştır. |
| Osmanlı’da ilk özel gazete hangisidir? | Ceride-i Havadis’tir; 1840’ta İngiliz William Churchill tarafından çıkarılmıştır. |
| Bir Türk girişimci tarafından çıkarılan ilk gazete hangisidir? | Tercüman-ı Ahval’dir; 1860’ta İbrahim Şinasi ve Agah Efendi tarafından çıkarılmıştır. |
| İlk fotoğraflı gazete hangisidir? | L’Illustration’dır; 1848’den itibaren gazetelerde gerçek fotoğraf kullanımı başlamıştır. |
| İstiklal Marşı ilk hangi gazetede yayımlandı? | Kastamonu’da Hüsnü Açıksöz tarafından çıkarılan Açıksöz gazetesinde, resmi kabulünden önce halka duyurulmuştur. |