İlk Nüfus Sayımı Ne Zaman Yapıldı? Dünya ve Osmanlı'da

İçindekiler

En eski bilinen kayıt Mezopotamya’da bir kil tablete kazınmış, ama “modern” ilk sayım unvanı için en az üç ülke birden aday. Bu yazıda dünyadaki en eski izden Türkiye’nin bugün kullandığı adrese dayalı sisteme kadar altı ayrı “ilk”i, kaynaklarıyla tek tek ele alıyoruz.

Dünyada İlk Nüfus Sayımı Ne Zaman Yapıldı?

Guinness Rekorlar Kitabı’nın kaydına göre en eski bilinen nüfus sayımı Babil’de yapıldı. Londra’daki British Museum’da bu sayımı gösteren bir kil tablet bulunuyor. Fakat tarih konusunda kaynaklar tam örtüşmüyor. Guinness “yaklaşık MÖ 4000” derken, Population Reference Bureau’nun kronolojisi MÖ 3800’ü işaret ediyor.

Sayım bugünkünden çok farklı bir sebepten dolayı yapıldı. Amaç nüfusa kayıtlı her birey için gereken tereyağı, bal, süt, yün ve sebze miktarını hesaplamaktı. Elimizde gerçek rakamlarla ulaşan en eski sayım ise çok daha sonraki bir tarihe ait. MS 2 yılında Çin’deki Han Hanedanı, 57,7 milyon kişi ve 12,4 milyon haneyi kayda geçirmiş. Roma geleneğinde de bir sayım kurumu vardı. Efsaneye göre Kral Servius Tullius MÖ 6. yüzyılda, beş yılda bir tekrarlanan ve askere alınacakları belirlemeyi amaçlayan bir sayım başlattı fakat bu tarih büyük ölçüde efsane olarak kabul ediliyor.

Dünyada İlk Modern Nüfus Sayımı Hangi Ülkede Yapıldı?

Türkçe kaynaklarda en çok geçen cevap ABD’nin 1790 sayımı, fakat bu durumda biraz tartışmalı. UNESCO’nun 2013’te “Dünya Belleği” listesine aldığı İzlanda’nın Aralık 1702-Haziran 1703 sayımı, adı, yaşı, ikametgahı ve sosyal statüsüyle ülkedeki 50.358 kişinin tamamını kaydedildi. Kopenhag Üniversitesi’nden Árni Magnússon ve şerif Páll Vídalın, Danimarka Kralı IV. Frederik’in emriyle bu işi yürüttü ve isim isim, eksikliksiz olacak şekilde dünyadaki ilk sayım niteliğini taşıyan çalışma.

İsveç’in 1749’da kurduğu Tabellverket ise farklı bir ilke sahip. Tabellverket, dünyanın en eski düzenli ulusal istatistik sistemi ve bu sistem isim isim değil toplu rakamlarla çalışıyordu. İlk yayınlanan sonuç 1764’te, 1760 yılı için İsveç ve Finlandiya’da 2.383.113 kişi olarak açıklandı. ABD’nin 1790 sayımının gerçek farkı ise egemen bir ulus-devletin anayasal bir amaçla (Temsilciler Meclisi’ndeki koltuk sayısını belirlemek için) yaptığı ilk ülke çapında sayım olmasıdır. Yani üç ülke de kendi kategorisinde haklı bir ilk olma özelliği taşıyor.

Osmanlı’da İlk Nüfus Sayımı 1831 ve 2. Mahmut

Osmanlı Devleti’nin ilk nüfus sayımı 1831’de, 2. Mahmut döneminde yapıldı. Amacı bugünkü gibi genel bir demografi çalışması değildi, vergi mükelleflerini ve yeni kurulan orduya asker olacakları belirlemekti. Bu sebepten sayılanların neredeyse tamamı erkekti, kadınlar sayıma dahil edilmedi. İnternette sık dolaşan bir iddia bunun ötesine geçip “hayvanlar da sayıldı” söylemiydi. Teyit.org, AA Teyit Hattı ve Doğruluk Payı’nın ayrı ayrı yaptığı incelemeler (Kemal H. Karpat ve Stanford J. Shaw’un akademik çalışmalarına dayanarak) bu kısmın doğru olmadığını teyit ediyor. Hayvancılık zaten ayrı bir vergi kalemiydi ve yerel yöneticilere bölgesel olarak bildiriliyordu, net şekilde yürütülen bir hayvan sayımı olmadı. İlginç bir rastlantı: aynı yıl, yine II. Mahmut döneminde, Osmanlı’nın ilk resmi gazetesi Takvim-i Vekayi de yayın hayatına başladı. 1831, imparatorluğun modernleşme adımlarının arttığı bir dönüm noktasıydı.

Kadınların da Sayıldığı İlk Osmanlı Sayımı 1881/82

1831 sayımı kadınları dışarıda bıraktığı için, Osmanlı’da erkek ve kadını kapsayan sayım aslında yarım asır sonra geldi. 1881/1882 yılında başlayıp imparatorluğun genişliği yüzünden 1893’e kadar süren bu çalışma, akademik literatürde “Osmanlı Devleti’nde yapılan ilk modern nüfus sayımı” olarak ifade ediliyor. 1831 yılında yapılan çalışma ile bu sayım arasında farklarla birlikte ilklere sahip.

Ayrıca bakınız

Admin·

Tarih

·24 Ağustos 2026·15 dakika okuma

İlk Türk Devleti

Cumhuriyet’in İlk Nüfus Sayımı 28 Ekim 1927

Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk nüfus sayımı, 2 Haziran 1926’da TBMM’den geçen 896 sayılı “İlk Genel Nüfus Sayımı Kanunu” çerçevesinde 28 Ekim 1927’de yapıldı. O dönemki adıyla “Umumi Nüfus Tahriri”. Bu kanunu çıkaran meclis, Cumhuriyet’in ilk kapsamlı anayasası olan 1924 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’yla kurulmuştu. Sayım sonucunda 63 vilayet, 328 kaza ve 39.901 köyde toplam 13.648.270 kişi tespit edildi ve bunun 7.084.391’i kadın, 6.563.879’u erkekti. Kurtuluş Savaşı’nın erkek nüfusu üzerindeki ağır kaybının izi bu sayımlarda da görünüyor. Türkiye’deki genel nüfus sayımları uzun yıllar boyunca tek bir günde, sokağa çıkma yasağı eşliğinde yapıldı ve bu yöntem ülkede son kez 2000 sayımında kullanıldı.

Türkiye’de İlk Adrese Dayalı Nüfus Sayımı 2007

2000’deki klasik sayım, kapı kapı dolaşıp sokağa çıkma yasağı uygulanan yöntemin sonuncusu oldu. 25 Nisan 2006’da kabul edilen 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu’yla kurulan Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS), nüfus bilgilerini artık tek günlük bir sayımla değil, sürekli güncellenen bir kayıt sistemiyle tutmaya başladı. TÜİK, bu yeni sisteme dayanan ilk nüfus rakamlarını 2007’de açıkladı. Türkiye’de nüfus sayımı kelimesinin anlamının kalıcı olarak değiştiği yıl oldu.

Özetle Merak Edilen Soru ve Cevaplar

Dünyada ilk nüfus sayımı ne zaman yapıldı?	En eski bilinen kayıt Babil’de, Guinness’e göre MÖ 4000, Population Reference Bureau’ya göre MÖ 3800 civarında, bir kil tablet üzerinde. Rakamlarla ulaşan en eski sayım ise MS 2 yılında Çin’deki Han Hanedanı’na ait.
Dünyada ilk modern nüfus sayımı hangi ülkede yapıldı?	Tek bir cevabı yok. İzlanda’nın 1703 sayımı isim isim ilk tam sayım (UNESCO tescilli), İsveç’in 1749 Tabellverket’i ilk düzenli istatistik sistemi, ABD’nin 1790 sayımı ise ilk ulus-devlet çapında anayasal sayım.
Osmanlı’da ilk nüfus sayımı hangi padişah döneminde yapıldı?	1831’de, 2. Mahmut döneminde, vergi mükelleflerini ve askere alınacakları belirlemek amacıyla.
1831 sayımında gerçekten sadece erkekler mi sayıldı?	Evet, kadınlar sayıma dahil edilmedi. Ama “hayvanlar da sayıldı” iddiası yanlış. Bu, teyit.org ve AA Teyit Hattı’nın ayrı ayrı çürüttüğü bir efsane.
Osmanlı’da kadınların da sayıldığı ilk sayım hangisi?	1881/1882’de başlayıp 1893’e kadar süren, akademik literatürde “ilk modern Osmanlı nüfus sayımı” olarak anılan çalışma.
Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk nüfus sayımı ne zaman yapıldı?	28 Ekim 1927’de, 896 sayılı kanun çerçevesinde. Toplam 13.648.270 kişi sayıldı.
Türkiye’de ilk adrese dayalı nüfus sayımı ne zaman yapıldı?	2006’da kurulan ADNKS’ye dayanan ilk rakamlar 2007’de açıklandı; 2000 sayımı kapı kapı/sokağa çıkma yasaklı yöntemin sonuncusuydu.