Yüzyıllar boyunca önemli gezginler ve bilim adamları ilk dünya haritası üzerinde çalışmış, bugüne dek pek çok dünya haritası bırakmıştır. Ancak bu haritalardan hangisinin ilk dünya haritası kabul edileceğine dair tartışmalar bugün bile varlığını sürdürür. İlk haritanın izini sürmek için Babillere kadar uzanmak ya da ünlü Osmanlı denizcilerinden olan Piri Reis’e bakmak gerekebilir.
Peki, bugüne kadar hazırlanmış dünya haritaları arasında hangisi ilk dünya haritasıdır? Dünya haritası ilk kim tarafından çizilmiştir ve geçmişin hangi kayıp medeniyetlerine ışık tutar?
İlk Dünya Haritası Ne Zaman Çizildi?
Tarihte bilinen ilk dünya haritasının bundan 2600 ila 2900 yıl öncesinde çizildiği düşünülür. Bu harita bugün “Babil Dünya Haritası” olarak adlandırılır. Londra’da bulunan British Museum’da sergilenen bu ilk dünya haritası oldukça küçüktür ve Orta Çağ’da çizilen dünya haritaları kadar süslü değildir. Bu nedenle ilk çağ dünya haritası olarak nitelenebilir.
1881 yılında Arkeolog Hormuzd Rassam tarafından Irak’ın Bağdat şehrinde keşfedilen harita yaklaşık 12 x 8 cm boyutlarındadır. Bu haritada dairesel dünya çizimi ve çivi yazısıyla yazılmış metinler görülebilir. Tarihte pek çok medeniyetin doğduğu bölge olan Mezopotamya bu haritanın merkezinde konumlanır. Üst kısımda dikdörtgen şekilde Babil şehri ve bu şekli bölen çizgilerle Fırat Nehri gösterilmiştir. Ayrıca Assur, Der, Urartu gibi şehirlerin konumları da haritada işaretlenmiştir. Bu nedenle dünyadaki ilk medeniyetler haritası tanımlamaları da yapılmaktadır.
Babil Dünya Haritası bazı uzmanlara göre dünyanın ilk haritası olarak görülse de pek çok otoriteye göre ilk dünya haritası olarak kabul edilemez. Benzer şekilde MS 150 yılında Batlamyus’un çizdiği harita da ilk çizilen dünya haritası olarak nitelenemez. Sonradan çizilen bazı haritalar için ilk dünya haritası tanımını yapmak çok daha doğrudur.
Çatalhöyük’teki Resim Neden “Harita” Sayılmıyor?
Yaklaşık 8.600 yıl önce, Anadolu’nun ilk yerleşim yerlerinden biri olan Çatalhöyük‘te bir evin duvarında bulunan bir harita, dünyanın en eski haritalarından biri olarak kabul edilir. Bu sıra dışı haritada Çatalhöyük’teki evlerin yerleşim planı ile Hasan Dağı’nın çizimi yer almaktadır. 3 metre uzunluğunda, 90 santimetre genişliğinde olan bu resim, araştırmacılar tarafından yaklaşık MÖ 6600 yılına ait olduğu tespit edilmiştir.
Bu haritası ilk dünya haritası olarak nitelemek mümkün değildir. Aslında bu bir haritadan çok duvar resmini andırır. Kuşbakışı bir yerleşim planıyla birlikte Hasan Dağı’nın resmedilmiş olması ise bölge halkının doğayla olan güçlü ilişkisini gösterir. Bu nedenle ilk dünya haritası olmamakla birlikte Anadolu kültürü açısından önemli bir yere sahiptir. Başka bir deyişle ilk dünya haritası değil, dünyanın ilk haritası Çatalhöyük bölgesinde demek daha doğru olabilir.
Aslında bu “harita” yorumu akademisyenler arasında tartışılan bir konudur. Kazıyı yöneten James Mellaart, resmi bir köy planı ve arka planda patlayan bir yanardağ olarak yorumlamıştır. Ancak araştırmacı Stephanie Meece, 2006 yılında yayımladığı bir çalışmada bu deseni bir harita değil, kesilmiş bir leopar derisi ve geometrik bir süsleme olarak yorumlamanın daha olası olduğunu savunmuştur. 2013’te PLOS ONE dergisinde yayımlanan bir jeoloji araştırması ise Hasan Dağı’nın yaklaşık 8.900 yıl önce gerçekten püskürdüğünü kanıtlayarak “yanardağ” tezine bilimsel destek sağlamış fakat tartışmayı tamamen bitirmemiştir.
Dünya Haritası Çizen İlk Türk Kimdir?
Dünyaca ünlü Osmanlı denizcisi Piri Reis’in 1528 yılında çizdiği ikinci dünya haritası, aslında büyük bir haritanın kuzeybatı köşesini gösterir. Haritanın diğer kısımları ise günümüze kadar ulaşamamıştır. Haritanın bugün elimizde bulunan kısmında Orta Amerika’nın kıyıları, Florida, Kanada’nın doğu ucu ve Grönland gibi yeni keşfedilmiş bölgeler yer alır.
Piri Reis tarafından Kanuni Sultan Süleyman’a sunulan bu harita, Piri Reis’in 1513 yılında çizdiği ilk haritaya göre çok daha kapsamlıdır ve güncel bilgiler içerir. Hem ilk harita hem de ikinci haritadan günümüze dek ulaşan bu kuzeydoğu parçası bugün Topkapı Sarayı’nda korunur. Nitekim dünya haritası çizen ilk Türk olarak Piri Reis olarak gösterilebilir.
Ceylan derisi (gazal derisi) üzerine renkli mürekkeplerle çizilen bu kapsamlı ilk dünya haritası, yırtık ve eksik kenarları nedeniyle kaynaklarda ufak farklarla birlikte yaklaşık 90 x 63 cm boyutlarında kabul edilir. Portolan tarzındaki haritada, günümüze ulaşan parçada on iki pusula gülü bulunur ve bu da haritanın aslında tüm dünyayı kapsayan çok daha büyük bir eserin parçası olduğunu göstermektedir. Harita üzerindeki notlarda ise çizerin Piri Reis olduğu yazmaktadır. Ayrıca Piri Reis ilk dünya haritası üzerinde keşiflerini ve coğrafi bilgileri de kaydetmiştir.
Piri Reis’in 1513 haritası uzun bir süre unutulduktan sonra 1929 yılında Topkapı Sarayı müzeye dönüştürme döneminde Müzeler Genel Müdürü Halil Edhem (Eldem) tarafından II. Bayezid Kütüphanesi’nde yeniden bulunmuştur. Haritanın kenarındaki notlarda Piri Reis, eseri hazırlarken yirmi civarında harita ve deniz haritasından, sekiz “Caferiye” (coğrafya eseri) haritasından, Hint ve Çin’i gösteren bir Arap haritasından ve en dikkat çekicisi ise Kristof Kolomb’un bugün kayıp olan bir Batı Hint Adaları haritasından yararlandığını yazmıştır. Bu not, Piri Reis haritasını Kolomb’un kendi haritalarının hayatta kalan tek dolaylı izi olarak kabul ediliyor
Haritanın güney kısmında yer alan ve bazı yazarlarca “buzsuz Antarktika kıyısı” olarak yorumlanan bölge, bilim çevrelerince büyük ölçüde reddedilir. Bu şekiller, 16. yüzyıl haritacılığında yaygın olan “güneyde dengeleyici bir kıta olmalı” varsayımının bir yansımasıdır ve buzul çekirdeği verileri Antarktika’nın en az 10 milyon yıldır buzla kaplı olduğunu göstermektedir.
Piri Reis Haritasında Hangi Bölgeler Var?
Dünya haritası ilk çizen Türk olan Piri Reis, Grönland’ın güneyindeki Newfoundland bölgesini Terra Nova, Labrador bölgesini ise Baccalao olarak göstermiştir. Bu bölgelerin 1500’de Gaspar Corte-Real, 1501’de kardeşi Miguel Corte-Real tarafından keşfedildiği Piri Reis’in dünya haritasının üzerinde gösterilmiştir. Ayrıca harita üzerindeki metinlerde 1513 yılında karadan Büyük Okyanus’a ulaşan Vasco Nunez de Balboa isimli bir kaşiften bahsedilir.
Piri Reis’in haritasında, bugünkü Porto Riko “San Juan Batisto” adıyla gösterilirken, konumu bugünkü Florida kıyılarına yakın çizilmiştir.. Kolomb’un hatalı haritalarıyla karşılaştırıldığında ise özellikle Bahamalar, Antiller, Haiti, Küba çok daha gerçekçi olarak resmedilmiştir. Piri Reis haritasında Küba’yı Isla di Vana adıyla göstermiş, Yengeç Dönencesi’ni ise haritasında ilk kez “Günuzadısı” olarak anmıştır. Piri Reis bu hattı günün en uzun olduğu yer belirtmiştir.
Piri Reis tarafından hazırlanan dünya haritası ilk hali boş alanlar da içerir. Piri Reis bu bölgelerin henüz keşfedilmediğini, bilmediği için çizmediğini not etmiştir. Piri Reis haritası büyük ölçekli, teknik açıdan gelişmiş bir haritadır ve en ileri kartografik örneklerden biri olarak kabul edilir. Dolayısıyla “İlk dünya haritası ne zaman çizildi?” sorusuna Piri Reis’in bu haritayı çizdiği tarih olan 1528 yanıtı verilebilir.
Bilinen En Eski Dünya Haritaları
Tarihte bilinen ilk dünya haritası yukarıda da bahsettiğimiz gibi Babillere kadar uzanır. Dünyanın ilk haritası olarak ise Çatalhöyük’teki duvar resmi gösterilir. Ancak sonrasında çok sayıda dünya haritası çizilmiş, bu haritalardan bazıları farklı kaynaklar tarafından ilk dünya haritası olarak nitelenmiştir. Bu haritalardan bazıları şunlardır:
- Yaklaşık MÖ 1150 yılında hazırlanan ve Eski Mısır’a ait olan Turin Papirüsü Haritası, Nil Vadisi ile Kızıldeniz arasındaki Vadi Hammamat bölgesindeki altın yataklarını, taş ocaklarını ve bu bölgeye giden yolları gösterir. Dünyanın bilinen en eski topografik ve jeolojik haritalarından biri olarak kabul edilir.
- MS 150 yılları civarında yunan bilgini ve filozofu olan Claudius Ptolemaios (Batlamyus) tarafından çizilen haritalar coğrafi koordinatlar içerir. Roma döneminde yönlere dair önemli bilgiler vermiştir. Pek çok kaynağa göre ilk dünya haritası budur.
- MS 4. yüzyılda çizilen Peutinger Tabulası, Roma yollarını uzun şeritler halinde gösterir. Aynı zamanda Avrupa, Kuzey Afrika ve Asya’nın bir bölümünü de içerir.
- MS 6. yüzyılda Ürdün’deki bir kilisenin zeminine mozaik şeklinde yapılan Madaba Mozaiği, Kudüs ve çevresini detaylı şekilde gösteren en eski Hristiyan haritalarından biridir.
- Endülüslü coğrafyacı El-İdrisi tarafından 1154 yılında Sicilya’da çizildiği düşünülen Al-Idrisi Haritası dünyayı yuvarlak olarak göstermiştir. Ayrıca harita güney yukarı yönlü olarak çizilmiştir.
- Yaklaşık 1300 yılında İngiltere’de çizilen Hereford Dünya Haritası dini ve mitolojik unsurlarla süslenmiş olan Orta Çağ haritasıdır. Bu haritanın merkezinde Kudüs yer alır.
“Dünya haritası ilk kim çizdi?” sorusunun birden fazla cevabı var. Dolayısıyla biz de İlkoloji olarak tüm bu cevapları size aktarmak istedik. Çünkü tıpkı ilk filozof gibi tarihi çok eskilere dayanan konularda net tarihler vermek genellikle mümkün değildir. Ancak genel olarak bir değerlendirme yapıldığında ilk dünya haritası Piri Reis’e aittir denilebilir.
Özetle Merak Edilen Soru ve Cevaplar
| İlk dünya haritası hangisidir? | Kesin bir görüş birliği yok; bilinen en eski örnek MÖ 600-700 civarına tarihlenen Babil Dünya Haritası’dır, ancak günümüzdeki anlamıyla ilk kapsamlı ve bilimsel dünya haritası genellikle Piri Reis’in 1513 tarihli haritası kabul edilir. |
| Dünya haritası çizen ilk Türk kimdir? | Osmanlı denizcisi Piri Reis, 1513’te hazırladığı haritayla dünya haritası çizen ilk Türk olarak bilinir. |
| Piri Reis haritası nerede bulunur? | Haritanın günümüze ulaşan parçası İstanbul’daki Topkapı Sarayı Müzesi’nde korunmaktadır; 1929’da müzeye dönüştürme çalışmaları sırasında yeniden bulunmuştur. |
| Çatalhöyük’teki resim gerçekten bir harita mıdır? | Kesin değildir; bazı araştırmacılar bunu bir köy planı ve yanardağ tasviri, bazıları ise bir leopar derisi deseni olarak yorumlar. |