“İlk araba ne zaman icat edildi, ilk otomobili kim üretti?” sorusuna yanıt arayan pek çok kişi vardır. Bu sorunun yanıtı ilk bakışta göründüğünden daha katmanlıdır; çünkü tek bir “ilk” değil, birbirini besleyen birkaç kilometre taşı söz konusudur. Konunun kökleri 1600’lü yıllara, içten yanmalı motorun ilk teorik tasarımlarına kadar uzanır (Hollandalı bilim insanı Christiaan Huygens’in 1673’te tasarladığı barutla çalışan motor bu fikrin en eski örneklerinden biridir). Ancak bu ilk teorik adımla dört tekerlekli, kendi motoruyla hareket eden gerçek bir aracın ortaya çıkması arasında yaklaşık iki asır geçmiştir.
Nicolas Joseph Cugnot, 1769’da buharla çalışan bir taşıt üreterek bu alandaki ilk somut denemelerden birine imza atmıştır. Ancak günümüzde “otomobilin mucidi” denildiğinde akla gelen isimler, içten yanmalı motoru bir şasiyle birleştiren Gottlieb Daimler ve Karl Benz’dir. 1680-1890 yılları arasındaki iki asırlık süreçte pek çok mühendis içten yanmalı motoru geliştirmek için çalışmış, bu motorları çalışır hale getirenler de kısa süre sonra onları bir taşıtın üzerine monte etmeyi denemiştir.
İlk araba hakkında bilgi verirken özellikle Nicolaus Otto’ya değinmek gerekir. Otto, yanmalı motorlarda devrim niteliğinde bir buluşa imza atarak 1876 yılında ilk dört zamanlı motoru icat eder. Otto Cycle Engine adı verilen motor, motosiklet yapımında kullanılır. Otto’nun bu icadından sonra dört zamanlı motorların kullanımı yaygınlaşır.
Dünyanın İlk Otomobili Hangisidir?
1885 yılında üretilen ve dünyanın ilk otomobili olarak kabul edilen modelle tanışma vakti artık gelmiştir. Karl Benz tarafından geliştirilen bu araç, üç tekerlekli ve tek silindirli bir içten yanmalı motora sahiptir. Aracın patenti 29 Ocak 1886 tarihinde başvurulmuş ve DRP-37435 numarasıyla tescillenmiştir ve başvuru tarihi resmi patent tarihi olarak kabul edilir. Benz Patent-Motorwagen, bu haliyle dünyanın ilk patentli otomobili unvanını taşır. Şirketi Benz & Cie ise dünyanın ilk otomobil markası olarak kabul edilebilir. Benz, bu modelde içten yanmalı motorla şasiyi tek bir bütün olarak tasarlayan ilk mühendis olmuştur.
İlk motorlu araba olarak kabul edilen modellerden biri de 1890 yılında yapılır. Rene Panhard ve Emile Levassor isimli iki girişimci aslında ağaç işleme makineleri üretseler de araba üretimine yönelirler. Bunu yaparken Daimler motoru kullanırlar. Panhard ve Levassor arabalarda motorunun ön tarafta kullanılmasını sağlar. Arkadan itişli sistemi geliştirirler ve bu sisteme Systeme Panhard adını verirler.
1894 yılına gelindiğinde yaşanan kazaların ve gözlemlenen mekanik sorunların ardından araçlarda standartlaşmaya gidilmesi gerektiğine karar verilir. Bu tarihte Karl Benz, ilk standartlaştırılmış seri üretim otomobili olan Benz Velo’yu piyasaya sürer. İlk yıl (1894) 67 adet üretilen model, 1895’te 134 adede çıkar ve 1902’ye kadar toplam 1.200’ün üzerinde Velo imal edilir. Bu da modeli dünyanın ilk gerçek seri (standardize) üretim otomobili yapar. 1895 yılında ayrıca modern şanzıman sisteminin temelleri de atılır.
İlk Benzinli Araba
Dünyanın ilk benzinli otomobili olarak Motorwagen’i kabul etmek mümkündür. Üç tekerlekli ve tek silindirli bu araç, otomotiv tarihinin en ünlü yolculuklarından birine de sahne olmuştur. 1888 yazında Karl Benz’in eşi Bertha Benz, kocasından habersiz şekilde iki oğluyla birlikte Mannheim’dan Pforzheim’a 106 km’lik bir yolculuğa çıkar ve yol boyunca yakıtı eczanelerden temin eder, tıkanan yakıt hattını şapka iğnesiyle açar ve aracın frenlerini kunduracıya taktırdığı deri parçalarıyla güçlendirir. Bu yolculuk, Motorwagen’in pratikte de yol alabildiğini kanıtlayarak modelin ticari güvenilirliğini artırır. Benz, üç tekerlekli modelini 1891’de geliştirmeye devam eder ve 3 beygir gücündeki bu araç saatte 14 kilometre hıza ulaşabilmektedir.
İlk benzinli araba örnekleri Amerika’da da görülür. Charles ve Frank Duryea ilk motorlu taşıt üretimini yapar. 1896 yılında Duryea Motor Wagon Company şirketi tarafından limuzin üretimi başlatılır. Yaklaşık 13 tane limuzin üretilir.
İlk Dizel Araba
İlk olarak benzinli motorlar öne çıksa da zaman içinde farklı motor tipleri geliştirilir. Bunlardan biri dizel motorlardır. Alman mühendis Rudolf Diesel, verimli bir sıkıştırma-ateşlemeli motor fikri için 1892’de patent alır ve beş yıl süren geliştirme çalışmalarının ardından 1897’de ilk başarılı çalışan dizel motoru (25 beygir gücünde, tek silindirli) tamamlar. Bu motor türü kısa süre sonra otomobiller için de bir alternatif haline gelir.
Dizel motorlu ilk seri üretim otomobili 1933 yılında üretilir. Citroën markası, station-vagon tarzındaki Rosalie modeli için bir dizel motor seçeneği sunar ve bu model dünyanın ilk seri üretim dizel otomobili unvanını taşır. Kısa süre sonra, 1936’da Mercedes-Benz 260 D ve Hanomag Rekord da dizel motorlu olarak piyasaya çıkar. Bu modellerden özel olarak modifiye edilen bir Hanomag Rekord, yaklaşık üç yıl sonra saatte 165 kilometre hıza ulaşarak dizel otomobiller için bir dünya hız rekoru kırar. Dizel motor kullanımı özellikle 1960’larda yaygınlaşır ve bu dönemde ambulans, taksi ve ticari araçlarda dizel motor tercih edilmeye başlanır.
İlk Elektrikli Araba
İlk elektrikli arabanın tarihi, ilk benzinli arabanınkiyle hemen hemen aynı döneme denk gelir. 1888 yılında Alman mucit Andreas Flocken, “Flocken Elektrowagen” adını verdiği ilk elektrikli otomobili tasarlar. 1890-1891 yılları arasında ise İskoçya doğumlu kimyager William Morrison, Iowa eyaletinin Des Moines şehrinde altı yolcu taşıyabilen ve saatte yaklaşık 23 km hıza ulaşabilen bir elektrikli araç geliştirerek Amerika Birleşik Devletleri’ndeki ilk elektrikli otomobili ortaya çıkarır. Bu araçlar 1897 yılında New York’ta taksi olarak hizmet vermeye başlar. Elektrikli otomobillerin tüm gelişim sürecini ve bugüne uzanan hikâyesini ilk elektrikli araba yazımızda çok daha detaylı ele aldık.
Otomatik Vites Nasıl İcat Edildi?
Otomatik vitesli araçlara giden sürecin ilk adımı, 1921 yılında Kanadalı buhar mühendisi Alfred Horner Munro’nun geliştirdiği ve 1923’te patentini aldığı “Otomatik Emniyet Şanzımanı” ile atıldı. Munro bu buluştan ticari bir kazanç elde edemese de fikir, sonraki mühendislere ilham kaynağı oldu. General Motors, 1932’den itibaren Cadillac bünyesinde “şanzımansız” bir vites sistemi üzerinde çalışmaya başlar ve bu çalışmalar Hydra-Matic adını verdikleri sistemle sonuçlanır. Hydra-Matic, otomobillerde ilk kez 1939 yılının sonunda, 1940 model yılı Oldsmobile Series 60 ve 70 modellerinde kullanılır ve böylece dünyanın ilk kitlesel üretilen tam otomatik şanzımanı unvanını kazanır.
İlk Araba Fabrikası
“İlk araba fabrikası hangisi?” diye merak edenler için ilk olarak üretim sürecine başlayan otomobil şirketlerinden bahsetmek gerekir. Prototip olarak üretimler yapılsa da her üreticinin modelini satması ve bundan kazanç elde etmesi mümkün olmamıştır.
1900’li yılların başından itibaren özellikle arabalara olan talep artar. Benzinli araçlara olan talep artınca üreticilerin sayısında da artış yaşanır. İlk üreticilerin Fransa’da olduğunu söylemek mümkündür. 1889 yılında Panhard & Levassor, 1891 yılında ise Peugeot üretime başlar. Benz bu noktada üretici konumda değil lisanslı patentli motorlarını üreticilere satan bir satıcı konumunda olmayı seçmiştir.
Motorlu araçları seri bir şekilde üreten firmaların sayısı her geçen gün artarken Amerika Birleşik Devletleri’nde seri üretim yaygınlaşır. ABD’de ilk olarak 1901 Curved Dash Oldsmobile üretimi seri bir şekilde yapılır. 1901-1904 yılları arasında Curved Dash Olds önde gelen bir otomobil firması olmayı başarmıştır.
Henry Ford, otomotiv tarihinin en çok bilinen isimlerinden biridir. İlk aracı olan Quadricycle’ı 1896 yılının Haziran ayında tamamlar. Bu deneyimin ardından 1903’te Ford Motor Company’yi kurar ve 1908’de ise otomobili sıradan insanlar için erişilebilir kılan efsanevi Model T’yi piyasaya sürer. 1913’te devreye aldığı hareketli montaj hattı ise üretim süresini ve maliyetini kökten değiştirir.
Ford, dünyanın en büyük otomobil üreticisi haline gelir ve toplam 15 milyon Model T üretimi yapar. Marka, ucuz otomobil üretimi konusunda da öncüdür. George B. Selden’in elinde bulundurduğu yol motoru patenti nedeniyle tüm otomobil üreticilerinin Selden’e telif ödemesi zorunluydu. Ancak Ford bu patenti iptal ettirerek ucuz araç üretimine başlar.
Uçan Otomobil Teknolojisinin Tarihi
Eski dönemdeki ilk otomobil çalışmalarının yanı sıra günümüzde de otomotiv dünyasında yeni bir “ilk” arayışı sürüyor ve bunun başında uçan arabalar geliyor. Özellikle 2000’li yıllardan bu yana bu teknolojinin ne zaman gündelik hayata gireceği merak ediliyor. ABD’li Alef Aeronautics, “Model A” adını verdiği uçan aracını başlangıçta 2025 yılında piyasaya sürmeyi hedeflemişti; ancak sertifikasyon ve üretim süreçlerindeki gecikmeler nedeniyle bu tarih tutmadı. Şirket, 2023’te ABD Federal Havacılık İdaresi’nden (FAA) yalnızca Ar-Ge ve sergileme amaçlı sınırlı uçuşlar için özel bir uçuşa elverişlilik belgesi almış olup, halihazırda Kaliforniya’daki Half Moon Bay ve Hollister havaalanlarında demo uçuşları gerçekleştirmektedir. Ticari teslimat için henüz kesin bir tarih açıklanmamıştır.
Model A için toplam 2.850 adet ön sipariş alınmıştır. Araç 350 kilogram ağırlığında olup havada saatte maksimum 177 kilometre hıza ulaşabilmektedir. 8 pervaneli bu modelin yanı sıra, daha uygun fiyatlı “Model Z” için de çalışmalar sürmekte, bu modelin 2035’te satışa sunulması planlanmaktadır.
Uçan araç geliştirme çalışmaları başka ülkelerde de devam ediyor. Güney Kore merkezli SKTelecom, uçan taksi projesini yürütüyor. Türkiye’de ise Baykar firmasının geliştirdiği “Cezeri” 2022’de Teknofest’te tanıtıldı. Yüzde yüz elektrikli olan Cezeri, 8 adet BLDC motoruyla çalışan 8 pervaneye, dikey iniş-kalkış (VTOL) kabiliyetine ve üç yedekli tam otonom uçuş kontrol sistemine sahiptir; azami kalkış ağırlığı 241 kilogram, maksimum uçuş hızı saatte 100 kilometre, uçuş menzili 70-80 kilometredir. Uçan araçların atası sayılabilecek ilk uçuş denemelerinin ve havacılık tarihindeki diğer “ilk”lerin hikâyesini ilk uçak yazımızda bulabilirsiniz.
Türkiye’nin Yerli Otomobili: Devrim ve TOGG
Dünyada yukarıda bahsettiğimiz gelişmeler yaşanırken Türkiye’deki ilk ciddi girişim 1961 yılında gerçekleşmiştir. Türkiye’de üretilen ilk yerli otomobil Devrim’dir. Dönemin Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel’in talimatıyla, Eskişehir Demiryolu Fabrikası’nda 24 mühendisten oluşan bir ekip, evlerine dahi gitmeden çalışarak 129 gün içinde dört prototip tamamlar.
Devrim’in tanıtımı, 1961 Cumhuriyet Bayramı törenlerinde yapılır. Ancak talihsiz bir organizasyon hatası, projenin kamuoyundaki algısını yıllarca gölgede bırakacaktır: araçlar tren yoluyla Ankara’ya taşınırken güvenlik gereği yakıt depoları boşaltılmış, sadece manevra yapabilecek kadar az miktarda benzin bırakılmıştır. Cemal Gürsel’in bindiği siyah prototip bu yüzden yaklaşık 100 metre sonra yakıtsız kalarak durur; Cumhurbaşkanı törene depoyu doldurulmuş krem renkli prototiple devam eder. Aracın kendisinde herhangi bir mekanik arıza olmamasına rağmen ertesi gün gazeteler olayı “yolda kalan Türk otomobili” başlıklarıyla acımasızca eleştirir. Devrim projesi, mühendislerin başarısına rağmen seri üretime geçirilmeden tarihin tozlu sayfalarında kalır.
Devrim’i yapan ekip çok kısa sürede ve kısıtlı şartlarda bu aracı ortaya çıkarır. 129 gün boyunca eve dahi gitmeden üretim yapan mühendisler kısa bir sürede en iyi sonucu elde etmeye çalışmıştır.
Türkiye’nin modern dönemdeki yerli otomobil girişimi ise TOGG’dur. Devrim’e kıyasla çok daha sistemli ve uzun soluklu bir çalışmanın ürünü olan TOGG’un fabrikası Bursa Gemlik’te kuruludur. İlk teslimatlar Mart 2023’te, başlangıçta kura usulüyle yapılmış; talebin yüksekliği nedeniyle 2024 itibarıyla kura sistemi kaldırılarak doğrudan satışa geçilmiştir.
Özetle Merak Edilen Sorular ve Cevapları
| Dünyanın ilk otomobili hangisidir? | 1885’te Karl Benz’in ürettiği, 29 Ocak 1886’da patentlenen Benz Patent-Motorwagen. |
| Dünyanın ilk seri üretim otomobili hangisidir? | 1894’te üretilmeye başlanan ve 1902’ye kadar 1.200’den fazla üretilen Benz Velo. |
| İlk elektrikli otomobili kim yaptı? | 1888’de Alman Andreas Flocken (Flocken Elektrowagen); ABD’de ise 1890’da William Morrison. |
| İlk dizel otomobil hangisidir? | 1933 model Citroën Rosalie. |
| İlk otomatik vitesli otomobil ne zaman üretildi? | Hydra-Matic sistemi, 1939 sonu/1940 model yılı Oldsmobile’lerde kullanılmıştır. |
| Türkiye’nin ilk yerli otomobili hangisidir? | 1961’de üretilen Devrim; modern dönemde ise TOGG. |