İlk Telefon

7 Mart 1876'da Amerika Birleşik Devletleri Patent Ofisi, Alexander Graham Bell'e 174.465 numaralı patenti verdi ve bu tarih genelde "telefonun icat edildiği gün" olarak anılır. Ama madalyonun öbür yüzünde aynı gün başvuru yapmış bir rakip, ondan beş yıl önce benzer bir cihaz için dilekçe vermiş İtalyan bir göçmen ve 15 yıl önce telefon kelimesini zaten kullanan bir Alman öğretmen var.

Telefon Kelimesi Nereden Geliyor?

Kelime eski Yunanca'dan geliyor: tēle (uzak) ve phōnē (ses). Ama bu birleşimi Bell icat etmedi, kelimeyi ondan 15 yıl önce Johann Philipp Reis adlı bir Alman fizik öğretmeni kullanmaya başlamıştı. Reis 1860'ta yaptığı cihazı 26 Ekim 1861'de Frankfurt Fizik Derneği'nde tanıttı ve ona Telephon adını verdi.

Asıl sorun şu: Reis'in cihazı gerçek konuşmayı taşıyamıyordu. Müzikal tonları makul ölçüde iletebiliyordu ama net cümleleri iletemiyordu. Bir mahkeme kaydına göre bu cihaz "cıyaklayabiliyordu, ama konuşamıyordu" şeklinde raporlandı. Bell'in bulduğu temel fark buydu, akımı tamamen kesip açmak yerine, ses dalgalarına göre sürekli değişen bir akım kullanmak. Bu yüzden telefon kelimesi Bell'den çok önce vardı, ama asıl telefonun kelime karşılığı Bell'in yaptığı çalışma ile ortaya çıktı.

Bell'den Önce Meucci'nin Unutulan Telettrofono'su

Antonio Meucci, Floransa doğumlu bir İtalyan göçmen, 1849'da Havana'da elektrik akımıyla ses iletmeye çalışan ilk denemelerini yaptı. New York'a taşındıktan sonra 1871'de ABD Patent Ofisi'ne bir caveat sundu. Ama İngilizcesi zayıftı ve parası da yoktu. Bu sebepten caveatı her yıl 10 dolar ödeyerek yenilemesi gerekirken ve 1874'te bu ücreti ödeyemediği için hakkı düştü. İki yıl sonra Bell'in patenti onaylandı.

ABD Temsilciler Meclisi Haziran 2002'de bir karar aldı ve bu karar kapsamında Meucci telefonun gerçek mucidi olarak sayılmasa da öncü çalışmaların yaptığı gerçeği kabul edildi. On gün sonra Kanada Parlamentosu buna karşılık bir önerge geçirip Bell'in mucit olduğunu yeniden teyit etti. Yani bu, iki ülke arasında hâlâ kapanmamış küçük bir onur meselesi.

14 Şubat 1876 Bell ile Gray Arasında Saatlerle Ölçülen Yarış

Bell'in asıl rakibi Meucci değil, Chicago'lu mühendis Elisha Gray'di. İkisi de aynı gün, 14 Şubat 1876'da patent ofisine gitti. Gray'in avukatı sabah bir caveat sundu, Bell'in avukatı ise öğlen asıl patent başvurusunu yaptı. Gray'in başvuru ücretini hemen o an yatırılmasını istedi fakat yatırılmadığı için kayıt sırası Bell'e geçti. Gray'in evrakı fiziksel olarak önce masaya konmuş olsa bile. Bu birkaç saatlik fark, sonraki 140 yıl boyunca "asıl icat kimindi" tartışmasının fitilini ateşledi.

İlk Telefon Görüşmesi

Patent almasından üç gün sonra, tarihler 10 Mart 1876'yı gösterdiğinde Bell, yandaki odadaki asistanı Thomas Watson'a telefon ile şunu söyledi: "Mr. Watson, come here, I want to see you". Watson bu cümleyi net şekilde duydu ve yanına geldi. Kayıtlara geçen ilk telefon görüşmesi böyle gerçekleşti. İlginç bir ayrıntıda Bell, patentini aldıktan sonra laboratuvarında Gray'in caveatında tarif edilen sıvı vericili tasarımı da denedi. Bunun rutin bir deney mi, yoksa rakibinin fikrinden yararlanma mı olduğu hâlâ tartışılan bir konu.

Osmanlı'da İlk Telefon Hattı 1881 ve Ardından Gelen Yasak

Osmanlı, telefonu dünya çapında yeni bir teknolojiyken denedi. 1881'de Sultanahmet'teki Telgraf Nezareti binası ile Sirkeci'deki Postahane-i Âmire arasında ilk hat kuruldu. Bu olay Bell'in patentinden yalnızca beş yıl sonra gerçekleşti. Fakat bu başlangıç uzun sürmedi. II. Abdülhamid, 1886'da telefonun "gizli-saklı işlerde" kullanılabileceği endişesiyle şebekeyi söktürdü ve kullanımı yasakladı.

Yasağın kalkması üç aşamada gerçekleşti. İstanbul Üniversitesi'nde yayımlanan bir akademik çalışmaya göre bu yasak, 1908'de İkinci Meşrutiyet'in getirdiği liberal politikalarla fiilen gevşedi. Gerçek dönüşüm ise, Abdülhamid'in 1909'da tahttan indirilmesinin ardından oldu. Maliye Nazırı Cavit Bey aynı yıl yabancı şirketlerle işletme imtiyazı için görüşmelere başladı. Tam ticari kullanım ise 1913'te başladı. İngiliz, Amerikan ve Fransız ortaklığındaki İstanbul Telefon Şirketi (Constantinople Telephone Company) o yıl abonelerine hizmet vermeye başladı.

Türkiye'de İlk Halka Açık Telefon Servisi: 1909 Sirkeci Santralı

10 Mayıs 1909'da Sirkeci'deki Büyük Postane binasında 50 hatlık manuel bir santral açıldı — bu, İstanbullular için telefonun ilk kez kurumsal çerçevenin dışına, günlük hayata girdiği an sayılabilir. Talep beklenenden fazla çıkınca Posta ve Telgraf Nezareti, Fransa'dan ek santraller sipariş etti ve İstanbul, Beyoğlu, Kadıköy'de ayrı merkezler kuruldu. Yine de bu erken dönemde ev aboneliği yoktu; hat büyük ölçüde bürokratlara, bankalara ve ticari kuruluşlara ayrılmıştı.

1876 tarihli sabit hat telefonu; cebe sığan, kablosuz telefon ise çok daha sonra, 1973'te Motorola'nın DynaTAC prototipiyle geldi. O hikayenin, Martin Cooper'ın ilk cep telefonu görüşmesinden Türkiye'nin 1994'teki ilk hattına kadar tamamı İlk Cep Telefonu yazımızda.

Özetle Merak Edilen Soru ve Cevaplar