“İlk tiyatro eseri hangisidir?” sorusu aklınıza geliyor ama bunun tek bir cevabının olduğu söylemek doğru olmaz. Bu soru, hangi açıdan baktığınıza göre en az dört farklı cevap bulabilirsiniz: Türk edebiyatında yazılan ilk oyun mu, sahnede oynanan ilk oyun mu, yoksa dünya tarihindeki ilk tiyatro eseri mi sorulan? Yazımızda bunları araştırmalar sonucu elde ettiğimiz sonuçları paylaşacağız — çünkü çoğu kaynak bu ayrımı atlayıp öğrencileri (ve meraklıları) yanlış cevaba yönlendiriyor.
Bu ayrımların ortaya çıktığı Tanzimat dönemi, aslında sadece tiyatroda değil, eğitimde de Batılılaşma hareketlerinin hız kazandığı bir dönemdi — bu yüzden birazdan göreceğiniz isimlerin çoğu, aynı zamanda dönemin en önemli aydınları arasında yer alıyor.
Batılı Anlamda İlk Türk Tiyatro Eseri Hangisidir?
Türk edebiyatında Batılı anlamda yazılan ilk tiyatro eseri, Şinasi‘nin kaleme aldığı Şair Evlenmesi’dir. Eser, 1860 yılında Türkiye’nin ilk gazetelerinden biri olan Tercüman-ı Ahval‘de tefrika edilerek (bölüm bölüm yayımlanarak) okuyucuyla buluşmuştur. Bu dönemde Osmanlı’da matbaa kültürü çoktan yerleşmişti. Bu matbaa ve baskı altyapısı, Şair Evlenmesi gibi eserlerin geniş kitlelere ulaşmasını kolaylaştırdı.
Şair Evlenmesi’ni “ilk” yapan şey, konusunu ve biçimini Batı tiyatro geleneğinden (perde-sahne düzeni, günlük konuşma diline yakın diyaloglar) alan ilk özgün Türkçe oyun olmasıdır. Eser, tek perdelik bir komedi olup görücü usulü evliliği eleştiriyor. Müştak Bey ile Kumru Hanım arasındaki, tanışmadan yapılan bir evliliğin getirdiği yanlış anlaşılmaları konu alır.
Burada önemli bir ayrıntı var: Şair Evlenmesi yazılan ilk eserdir, ama sahneye çok daha geç, birkaç farklı kaynağın farklı vermiş olduğu tarihlerden dolayı 1908-1912 yılları arasında konuldu diyebiliriz. Yani “yazılan ilk” ile “sahnelenen ilk” aynı eser değil.
Yazılan ile Sahnelenen İlk Tiyatro Eseri
Sahnelenen ilk Türk tiyatro eseri, Namık Kemal’in “Vatan yahut Silistre“ adlı oyunudur. Eser, 1873 yılında İstanbul’da (Gedikpaşa Tiyatrosu’nda) halkın önünde oynanmış ve büyük bir coşkuyla karşılanmıştır. Oyunun vatanseverlik teması, dönemin siyasi atmosferini kışkırttığı için, gösterimin ardından Namık Kemal ve yakın çevresi Osmanlı yönetimi tarafından sürgüne gönderilmiştir.
Yani özetle:
- Yazılan ilk eser → Şair Evlenmesi (Şinasi, 1860)
- Sahnelenen ilk eser → Vatan yahut Silistre (Namık Kemal, 1873)
Bu ayrım, konuyu ders kitaplarında veya sınav sorularında görenler için özellikle kritik, iki farklı soruya iki farklı doğru cevap var.
Dünyada İlk Tiyatro Eseri Hangisidir?
Türk edebiyatı dışına, dünya tarihine baktığımızda işler biraz daha belirsizleşiyor. Tiyatronun kökeni, tarihçiler arasında hâlâ tartışmalı bir konu. Çünkü ilk dramatik gösterimler, Antik Yunan’da dini törenlerden (Dionysos kültüne bağlı ayinlerden) doğduğu için “ilk yazılı oyun” ile “ilk dramatik gösterim” arasındaki çizgi net değil.
Antik Yunan, sadece tiyatronun değil felsefenin de beşiği sayılır — aynı dönemde, aynı şehirlerde iki disiplin de birlikte olgunlaşmıştır. Buna rağmen, tiyatro tarihinde genellikle iki isim öne çıkar:
- Thespis (MÖ ~520 civarı), tek bir anlatıcının (koroya karşılık konuşan bir aktör) sahneye çıkmasıyla tiyatroyu bugünkü anlamına yaklaştıran kişi olarak anılır. Bu yüzden bazı kaynaklarca “ilk oyuncu” veya tiyatronun öncüsü sayılır.
- Aiskhilos (Eshilos), günümüze ulaşan en eski tam tragedyaların yazarı olarak kabul edilir; elimizdeki en eski eksiksiz metin genellikle onun eseridir. Hatta günümüze ulaşan en eski tam tragedya metni olarak bilinen ‘Persler’ (MÖ 472) adlı eseri, bu unvanı taşıyan ilk yapıt kabul edilir.
Tabi ki bu konu üzerinden farklı tartışmalar söz konusu olmuştur. Günümüzde geçmişe dönük yapılan araştırma ve kazı çalışmaları her geçen gün “ilk” olan çalışmanın yenilenmesine neden olabiliyor.
İlk Uyarlama (Çeviri) Tiyatro Eseri Hangisidir?
Türk tiyatrosunun gelişiminde bir başka önemli “ilk”, Ahmet Vefik Paşa‘ya ait. Ahmet Vefik Paşa, Fransız oyun yazarı Molière‘in eserlerini Türkçeye ve Osmanlı toplumsal hayatına uyarlayarak Türk tiyatrosuna kazandırmıştır.
İlk uyarlama olarak bilinen Le Mariage Forcé oyununu Zor Nikah adı ile çevrilmiştir. Oyunda kendisinden çok geç olan bir kadınla evlenmek isteyen yaşlı bir adamın düştüğü komik halleri mizahi bir dil ile anlatıyor.
Tiyatroda Diğer “İlk”ler: Epik ve Absürt Tiyatro
Tiyatro tarihinde “ilk” sadece kronolojik değil, bazen bir türün öncüsü anlamına da gelir:
- İlk absürt tiyatro eseri olarak dünya çapında en çok kabul gören yapıt, Romen asıllı Fransız yazar Eugène Ionesco‘nun 1950 yılında sahnelenen “Kel Şarkıcı” (La Cantatrice chauve) adlı oyunudur. Anlamsız diyaloglar ve klişeleşmiş günlük konuşmaların absürtlüğünü öne çıkaran bu eser, “Absürt Tiyatro” akımının ilk metni sayılır.
- Epik tiyatro akımının öncüsü ise Alman yazar Bertolt Brecht‘tir. Brecht’in bu türe yön veren ilk eserlerinden biri olarak farklı kaynaklarda farklı oyunlar anılıyor fakat ağırlıklı olarak Almancası Mann ist Mann olan “Adam Adamdır” oyunu ilk olarak kabul ediliyor.
Özetle
“İlk tiyatro eseri” sorusunun cevabı, hangi soruyu sorduğunuza göre değişiyor: Türk edebiyatında yazılan ilk eser Şair Evlenmesi, sahnelenen ilk eser Vatan yahut Silistre, dünya tiyatrosunun kökeni ise hâlâ tartışmalı bir alan. Bu farkı bilmek, hem meraklı okuyucular hem de sınav hazırlığı yapan öğrenciler için işleri büyük ölçüde netleştiriyor.