Günümüzde sıradan bir cihaz olarak kabul edilen bilgisayarın, tarihsel yolculuğunun nasıl başladığı pek çok kişi tarafından merak edilir. Çok değil bundan 30 sene öncesine kadar pek çok kişinin hakkında hiçbir fikir sahibi olmadığı bilgisayarlar, aslında çok daha eski zamanlarda geliştirilmiştir. İlk bilgisayar, yani dünyanın bu alandaki öncü cihazı, ortaya çıkmadan evvel bu yolun yapı taşları farklı cihazlarla oluşturulmuştur.
Bilgisayar; verileri işleyen, depolayan, program ve oyunları aktif olarak kullanmanızı sağlayan ayrıca internet erişimi ile farklı işlevleri de yerine getiren bir cihazdır. Akıllı telefon, tablet, akıllı saat gibi cihazların atası ilk bilgisayardır. Teknolojinin gelişmesi ile beraber cihazlar şekil değiştirmiş daha fazla ergonomik tasarımlar, gelişmiş fonksiyonlar ortaya çıkmıştır.
İlk Bilgisayar Öncesi Girişimler
Tarihteki ilk bilgisayar ortaya çıkmadan önce farklı cihazlar geliştirilmiş ve adeta bilgisayara zaman içerisinde adım adım yaklaşılmıştır. Bilgisayarla ilişkilendirilebilecek ve en basit sistem sayılacak icat abaküstür. Yaklaşık 3000 yıl evveline dayanan bir tarihte geliştirilen abaküs, basit matematik işlemlerinin yapılması için kullanılır.
Tarihler 1642 yılını gösterdiğinde Blaise Pascal devreye girer. Blaise Pascal hem matematikçi hem de filozof olan Fransız bir bilim insanıdır. Pascal’ın geliştirdiği hesap makinesi, ondalık sayılarla işlem yapabilecek özelliklere sahiptir.
1670’li yıllarda Pascal gibi matematikçi ve filozof olan Gottfried Wilhelm Leibniz tarafından yeni bir makine geliştirilir. Makine basit dört işlemin yanı sıra karekök alma işlemini de yapmasıyla fark yaratır. Ancak Pascal ve Leibniz tarafından geliştirilen cihazların kullanımı çok fazla yaygınlaşmamıştır.
Gelelim Charles Babbage’a. Tüm dünyada pek çok otorite tarafından bilgisayarın babası Charles Babbage kabul edilir. Fark motoru ismini verdiği bir cihaz geliştiren Babbage, 1791-1871 tarihleri arasında yaşamıştır. 1821 yılında çeşitli hesaplamalar yapma yeterliliğine sahip olan fark motoru ile yola çıkan Babbage, 1834 yılında ise çok daha iddialı bir tasarım olan analitik motoru kurgulamaya başlar.
Ne var ki Babbage, yaşamı boyunca analitik motoru hiçbir zaman tam olarak tamamlayamadı; 1871’deki ölümünde cihazın yalnızca küçük, deneysel bir parçası inşa halindeydi. Yine de analitik motorun tasarımı — koşullu dallanma, döngü ve bellek gibi kavramları içermesiyle — günümüz bilgisayarlarının kavramsal atası sayılır.
Babbage’nin fark motoru ile başlayan yolculuğu, o dönemki yetersizliklerden kaynaklı olarak başarıya ulaşamamıştır. Fark motoru ve analitik motor hükümetten hibe alamayınca sona erdirilen projeler olarak tarihin tozlu sayfalarındaki yerini almıştır.
Bilgisayara ulaşma yolunda delikli kartlardan da bahsetmek gerekir. Delikli kartların otomatik bir şekilde okunmasını sağlayan makineler sayesinde iş akış sürelerinin azalmasına ciddi bir katkı sunulmuştur. Delikli kartları bir bellek olarak nitelendirmek mümkündür.
İlk Bilgisayar Eniac
Elektroniği bilgisayarları incelerken ilkler her zaman önemlidir. Sistemin sürekli üzerine koyarak ilerlemesi sayesinde gelinen noktanın bu denli ileri seviyede olmasında, eski cihazların önemi büyüktür. Bu noktada “İlk bilgisayarı kim buldu?” sorusunun yanıtı da merak edilir. Bilgisayarın ilk hali, bugünkü görüntüsünden oldukça uzaktır. İlk bilgisayarın adı ENIAC’tır. İlk bilgisayar adı ENIAC’ın açılımı Electronic Numerical Integrator And Computer şeklindedir.
ENIAC, Türkçeye Elektronik sayısal entegratör ve hesaplayıcı olarak çevrilir. “İlk bilgisayar kaç kilo?” sorusu da merak edilen bir konu ve bu soruya yanıt olarak “30 ton (yaklaşık 27.000 kilogram) ağırlığındaydı” diyebiliriz. Bilgisayar ENIAC, genişliğiyle de büyük bir alanı kaplıyordu. Yaklaşık 167 metrekarelik bir alana yayılıyordu ve inşası Smithsonian arşivlerine göre yaklaşık 400.000 dolara mal olmuştu.
Bir ilk olarak kabul edilen ENIAC için ABD ordusu ile Pennsylvania Üniversitesi arasındaki sözleşme 9 Nisan 1943’te imzalandı. İnşaatına 31 Mayıs 1943’te başlanan cihaz, İkinci Dünya Savaşı yıllarında bilim insanları tarafından gizli olarak üretimine devam edilir. İlk bilgisayar ENIAC’ın üretimi Pennsylvania Üniversitesi’ne ait elektrik mühendisliği okulu Moore School of Electrical Engineering tarafından yapıldı.
“Bu bilgisayarı kim icat etti?” diye araştıranların ulaştığı sonuç John Mauchly ve J. Presper Eckert isimleridir. Bu bilim insanları tarafından icat edilen ENIAC, Kasım 1945’te ilk kez çalıştırılmış, 14 Şubat 1946’da ise resmen kamuoyuna duyurulmuştur.
“İlk bilgisayar ne zaman icat edildi?” sorusunun yanı sıra ne amaçla kullanıldığı da merak edilir. Top ve füze menzillerinin hesaplanmasında kullanılan bir bilgisayar olarak ENIAC, ilk defa tam manasıyla 1947 yılında kullanılır. Savaş için tasarlanan bir bilgisayar olan ENIAC, savaştan sonra farklı amaçlarla kullanılmaya başlandı. Kullanım alanlarını şu şekilde sıralayabiliriz:
- Savaştan sonra hava tahmini için kullanımının yaygın olduğunu söyleyebiliriz.
- Atom enerjisi alanında da kullanılarak farklı araştırmalara öncülük etmiştir.
- Kozmik ışın alanında ENIAC’tan faydalanılmıştır.
- Rastgele sayı hesaplamalarında, rüzgâr tünellerinin tasarlanmasında ve farklı araştırmalarda ENIAC teknolojisinden yararlanılarak, yeni icatların yapılmasına zemin hazırlanmıştır.
İlk bilgisayar resmi ve ENIAC’tan kalan parçaları görmek isterseniz Amerikan Ulusal Müzesi’ni ziyaret edebilirsiniz.
“Bilgisayarın hikâyesi tek başına bir icat değil, birbirini takip eden pek çok ‘ilk’in bir araya gelmesiyle şekillenmiştir. Tıpkı ilk fotoğraf makinesinin icadında olduğu gibi, burada da onlarca bilim insanının küçük adımları büyük bir dönüşüme dönüşmüştür.”
İlk Kişisel Bilgisayar
“İlk bilgisayarı kim icat etti?” sorusuna verilen cevaplarda, genellikle kişisel kullanıma yönelik cihazların mucitlerinden bahsedilmez. “İlk bilgisayar kaç yılında icat edildi?” dediğimizde ise genellikle 1940’lı yıllarda üretilen ENIAC’tan bahsedilir. ENIAC, askeri kullanıma yönelik icat edilmiştir.
“İlk kişisel bilgisayar hangisidir?” sorusunun da kendi içinde birkaç adayı var. Computer History Museum’un 1986’da düzenlediği resmi bir yarışmada bu unvanı Kenbak-1 kazanmıştır. 1971’de üretilen, mikroişlemci bile içermeyen ama 256 byte belleğiyle tam işlevsel sayılan bu cihaz, Altair 8800’den 4 yıl önce piyasaya çıkmıştır. Ancak yalnızca 40 adet satılabilmiştir. Daha yaygın bilinen aday ise kişisel kullanıma yönelik ilk elektronik bilgisayarlardan biri olan ve 1975’te üretilen Altair 8800’dür. Altair 8800, ilk masaüstü bilgisayar olarak değerlendirilemez, ancak bir TV’ye bağlanarak kullanılabilen bir cihaz olarak tanımlanabilir. Zaman içerisinde gelişen teknoloji ile beraber Altair 8800’e kıyasla daha kullanışlı tasarımlar ortaya çıkmıştır.
Kişisel bilgisayarın atalarından biri de Osborne 1 isimli taşınabilir modeldir. Osborne 1 ve günümüzdeki bilgisayarlar arasında pek çok benzerlik vardır. Osborne 1’in satışa sunulduğu tarih 3 Nisan 1981’dir, fiyatı 1.795 dolardı. Cihazın ağırlığı 11,1 kg’dır. Ekran genişliği ise 5 inçtir. Bellek kapasitesi 64 KB olan Osborne 1’de iki adet disket sürücüsü yer alır.
Ancak Osborne 1’i “ilk dizüstü bilgisayar” olarak adlandırmak tam doğru değildir. Kapaklı (clamshell) bir tasarımı yoktu, bir çanta gibi taşınan “taşınabilir” (portable) bir cihazdı. Gerçek anlamda ilk dizüstü bilgisayar unvanı, ekranı kapanabilen katlanır tasarımıyla Nisan 1982’de piyasaya çıkan GRiD Compass 1101’e aittir; bu tasarım sonraki tüm dizüstü bilgisayarların temelini oluşturmuştur.
Dünya genelinde yaşanılan gelişmelerin yanı sıra Türkiye’de de bilgisayar kullanımının geçmişi merak edilir. “Türkiye’ye ilk bilgisayarı kim getirdi?” sorusunun yanıtı Karayolları Genel Müdürlüğüdür. Karayolları Genel Müdürlüğü’nün kendi arşivine göre, 1957’de başlayan girişimler Eylül 1960’ta IBM-650 Elektronik Veri İşleme Makinesi’nin devreye alınmasıyla sonuç vermiştir. Kişisel kullanıma yönelik olmayan bu bilgisayar, bir dakika içerisinde 78 bin toplama ve çıkarma işlemini yapabilecek kapasitededir. Bir dakikada 5000 kez çarpma yapan, 138 bin mantıksal işlemi gerçekleştirebilen bilgisayar, Assembler ve Fortran olarak adlandırılan programlama dilleri ile çalışmaktadır. İlkler söz konusu olduğunda bilgisayarın yanı sıra şu ilklere de değinmek gerekir:
- Bilinen ilk bilgisayar virüsü 1982 yılında Rich Skrenta tarafından yazılan Elk Cloner’dır.
- İlk bilgisayar programcısı olarak kabul edilen kişi Ada Lovelace’dir; Babbage’ın analitik motoru için 1843’te yazdığı notlar, bir makine için tasarlanmış ilk algoritma olarak kabul edilir.
- İlk tablet bilgisayar konsepti, Alan Kay tarafından Dynabook adıyla 1968 yılında ortaya atılmıştır. Ancak bu, o dönemde fiilen üretilmiş bir cihaz değil, sonraki dizüstü ve tablet tasarımlarını etkileyen kavramsal bir tasarımdı.
- İlk bilgisayar oyunu Tennis for Two adı verilen ve 1958 yılında geliştirilen oyundur.
Özetle Merak Edilen Soru ve Cevaplar
| İlk Bilgisayarın Adı | ENIAC |
| İlk Bilgisayar Ne Zaman İcat Edildi? | 1943 (inşa) – 1946 (duyuru) |
| İlk Bilgisayarı Kim İcat Etti? | John Mauchly ve J. Presper Eckert |
| İlk Kişisel Bilgisayar | 1971 Kenbak-1 (resmi unvan), 1975 Altair 8800 (daha yaygın bilinen) |
| İlk Yapılan Bilgisayar Kaç Kilo? | 30 ton (yaklaşık 27.000 kg) |
| İlk Yapılan Bilgisayarın Ebatı? | 167 metrekare |
| İlk Bilgisayarın Maliyeti | yaklaşık 400.000 dolar |
Kaynaklar
- The Brief History of the ENIAC Computer – Smithsonian Magazine
- ENIAC Contract Signed – Computer History Museum
- What Was The First PC? (Kenbak-1) – Computer History Museum
- The Engines (Babbage) – Computer History Museum
- Grid Compass – Wikipedia
- Osborne 1 – Wikipedia
- Türkiye’deki İlk Bilgisayar – Karayolları Genel Müdürlüğü (resmi)